Hiến máu cho… muỗi.

Chăm muỗi như chăm con.

Hôm nào thấy thay đổi thời tiết, cả nhóm lại phân công nhau trực cả đêm chỉ để ngồi vặn lò sưởi, hay mở bình phun hơi nước... giữ cân bằng không khí, nhiệt độ trong phòng, nếu không, sáng mai cả đàn muỗi sẽ chết.

Chăm muỗi hơn… con!

Những gian phòng của tổ nuôi muỗi chỉ đủ kê những chiếc ghế xinh xắn vừa vặn cho những cán bộ ngồi viết ghi chú lịch sinh hoạt của muỗi. Phần lớn còn lại của căn phòng dành cả cho những khay trứng muỗi, ấu trùng muỗi, nòng nọc và chuồng… nhốt muỗi! Những chiếc tấm sưởi của Liên Xô (cũ) được dựng ở gần các khay ấu trùng và trứng muỗi. Khắp phòng, những chiếc máy phun hơi nước. Những chiếc đo nhiệt độ trong phòng thường được để ở những chỗ dễ chú ý nhất.

Chị Hoan dáng mập mạp, gương mặt phúc hậu nhìn đàn muỗi âu yếm. Ánh mắt chị dành cho những con muỗi đáng ghét chỉ xểnh ra là hút máu người như một người mẹ dành cho đàn con thơ dại. Chị Hoan xót xa: “Có hôm, sáng ngày ra thấy cả đàn muỗi chết như rạ là muốn òa khóc. Vừa mới hôm qua còn thấy chúng nó khỏe mạnh, hút máu chuột no căng vậy mà… Con mình ốm còn đưa đi bác sĩ được, chứ muỗi ốm chẳng biết đưa đi bác sĩ chỗ nào, mà chết thì phải là cả đàn”.

10 năm chung sống với đàn muỗi tại phòng thí nghiệm của Viện sốt rét và ký sinh trùng trung ương, chị Hoan đã xem muỗi như con mình từ lúc nào. Đều đặn, chị Hoan cùng những người ở tổ nuôi muỗi kiểm tra nhiệt độ trong phòng ở của muỗi, nhiệt độ phải đảm bảo 25 - 30 độ C và độ ẩm từ 70 đến 80%. “Nếu để khô quá muỗi sẽ chết mất, trứng cũng sẽ khó nở và ấu trùng cũng khó phát triển nhanh. Chúng tôi thường sử dụng máy phun mỗi khi trời khô hanh và nếu thời tiết quá ẩm, nồm thì lại dùng máy hút ẩm”, chị Hoan chỉ tay lên những vạch an toàn cho đàn muỗi mà nhiệt độ cạnh chuồng muỗi báo.

Chưa hết, những “bà mẹ muỗi” sau đó đi từng khay nuôi muỗi tiến hành nhặt những con quăng chuẩn bị nở thành muỗi. Nhốt bọn này vào một chỗ và tính toán giờ nở thành muỗi để không bị bay lung tung khắp phòng. Việt làm vệ sinh cho các khay nước quăng sống cũng rất quan trọng. Họ sẽ dùng những ống hút (như ống hút sữa cho em bé) hút những lắng cặn của khay sau khi lấy tay khuấy tròn khay nước. Khi hút bằng tay, con quăng nào chót chui vào ống hút lại được ân cần thả lại khay chứa một cách nhẹ nhàng.

Chuyện vệ sinh, hay đảm bảo môi trường “ngon lành” cho muỗi chưa đủ. Chị Hoan là người có thâm niên trong tổ nuôi, nên đuợc giao nhiệm vụ “chế biến thức ăn cho muỗi”. Nghe chị Hoan liệt kê những “thực đơn” cho muỗi mà chẳng khác nào ngày nuôi con nhỏ. Chỉ khác rau, thịt, tôm, nước xương xay nhuyễn nấu cháo cho trẻ ăn thì chị Hoan lại cặm cụi xay bột tôm, bột bánh mì, đậu xanh thành thứ bột vụn bé tẹo. “Thức ăn muỗi thì làm gì có cửa hàng nào sản xuất và bán hả em. Chị phải ra chợ mua đủ từng đó thứ, về rang, giã mịn đấy. Thiếu một trong những món trên, bọn loăng quăng không ăn đâu. Mà chúng nó không ăn không lớn nhanh, mình thêm lo”, Chị Hoan vừa nói vừa rắc thứ bột màu hơi vàng vàng vào từng khay bọ gậy.

Đang nói chuyện, chị Hoan hốt hoảng: "Đợi chị tẹo nhé, phải sang tổ nuôi gia súc bắt vài con chuột bạch". Nói rồi, dáng tần tảo của chị Hoan khuất sau cánh cửa. Nhìn ngắm từng khay bọ gậy với loăng quăng một cách vô cảm, tôi thấy chẳng có chút ý nghĩa gì cho từng cái con đang quằn quằn trong khay. Những người như tôi chỉ nghĩ, muỗi có ích gì đâu chỉ rặt hút máu người rồi lại còn gây bệnh nữa. Vậy mà, chỉ một vài khay bọ gậy không chịu ăn, hay cả chuồng muỗi kia chết, chị Hoan lại có thể khóc sụt sịt được.

Cầm trên tay những con chuột bạch bé xíu chị Hoan hớn hở: “Lần này chỉ nhận đuợc những con nhỏ quá. Loại này chỉ khoảng 18 - 20 gram thôi. Muốn chuột không chết sau một đêm hút máu, thì phải chọn loại chuột to khoảng 30 g thì sẽ được lâu. Một chuồng muỗi cả nghìn con thế này hút loáng cái là chết nghẻo con chuột. Mà cái giống muỗi, hút càng nhiều sinh sản càng lắm”. Kẹp chặt con chuột vào góc chuồng, đám muỗi vo ve đánh hơi xà xuống. “Chúng nó còn phải thăm dò 5 phút rồi mới bắt đầu chén chú chuột này”, chị Hoan bảo.

Cho muỗi hút máu chân

Vào những năm 1998 - 1999, có cán bộ của tổ nuôi muỗi phải cho muỗi ăn bằng chính cánh tay của mình. Chỉ đốt vài lần, cánh tay chị này sưng to như bị phù vì cơ địa dị ứng với những chất muỗi tiết ra. Và có cả trường hợp bị bệnh sốt rét kinh niên chỉ vì thử nghiệm cho muỗi cắn vào cơ thể.

Bản thân chị Hoàn cũng từng bị bệnh sốt rét vì dùng thân… bắt muỗi. Đó là vào năm 1999, chị Hoan cùng anh chị em ở tổ muỗi vào rừng Phú Yên bắt loại muỗi gây sốt rét mới. Ngày đó, các cán bộ tổ nuôi thường vào từng chuồng bò, trâu hay lợn để bắt từng con một. Nghĩ rằng, làm như thế này sẽ rất lâu để có thể có được cả nghìn con nghiên cứu. Nên chị Hoan và anh em trong tổ quyết chí vào rừng căng bạt… đón muỗi.

Nửa đêm, nhóm đốt lửa dùng khói dụ muỗi đến. Rồi lần lượt từng người chui ra khỏi màn, vén quần lên để muỗi hút máu. “Lúc đó muỗi đến nhiều vô kể, chúng tôi sử dụng các dụng cụ thô sơ như những ống thí nghiệm bắt. Khỏang 2 tiếng sau đó thì được cả nghìn con”, chị Hoàn vén quần lên chỉ vào những vết muỗi rừng vẫn còn thâm thâm.

Về Hà Nội đuợc một thời gian, chị Hoàn thấy cơ thể nhược đi. Hay sốt và chán ăn. Vào khám ngay tại Viện nơi chị làm, mới phát hiện bản thân bị nhiễm virus sốt rét. Cũng may là được phát hiện sớm nên việc điều trị cũng dứt điểm. Chị Hòa bảo, nghĩ cũng sợ lắm chứ vì như thế là mọi người phải mạo hiểm với đám muỗi dại kia. Tức là cơ thể sẽ bị nhiễm bất cứ lúc nào khi bị muỗi ở những vùng ở ngoài tự nhiên đốt. Có nhiều người ở tổ nuôi muỗi bị nhiễm bệnh sốt rét với đơn thuốc điều trị suốt đời.

Tôi cũng mạnh dạn xin chị Hoàn thử cho tay vào chuồng muỗi để thử cảm giác đuợc… hiến máu cho muỗi. Chị Hoàn động viên, đừng sợ em à, muỗi này nuôi tới vài đời F rồi, thuần chủng lắm, nó có cắn cũng không sợ bị sốt rét hay sốt xuất huyết đâu. Chị Hòan cởi nút buộc tấm vải màn, cho tôi đút vừa cánh tay qua. Có cảm giác như sắp bị tiêm những liều kháng sinh đau buốt tận gan ruột như lần nằm viện năm nào. Nhắm chặt mắt chờ đợi cảm giác sợ hãi. Những con muỗi đầu tiên lao đến đậu trên cánh tay.

Chị Hoàn thì thào: “Chúng mới đang dò xét thôi, chưa cắn đâu. Để thêm lúc nữa em sẽ thấy nhoi nhói. Vì cũng chưa đến giờ buộc chuột nên chắc sẽ hút tạm của em ít máu”. Đúng như chị Hoàn nói, lảng vảng một lúc sau, như bắt được miếng mồi ngon, cả lũ rúc còi hiệu qua đường sóng âm thanh, chúng xà chặt xuống cánh tay. Bữa tiệc chốc lát bắt đầu…

Phân biệt đâu đực, đâu cái dễ dàng

Mỗi lồng có cả nghìn con muỗi bay toán loạn, giống nhau hệt. Vậy mà với người có kinh nghiệm 30 năm sống chung với muỗi thì chuyện phân biệt con nào đực, con nào cái là chuyện quá dễ dàng. Chị Hoàn chỉ tay: “Đấy con đang đứng đây là đực nhé. Còn con kia, cái đấy”. Phân biệt muỗi cũng rất đặc biệt, con đực thì bụng bé hơn con cái, và để ý kỹ thì lại thấy rõ chùm râu của muỗi. Mà theo chị Hoàn, râu muỗi đực rậm hơn cái. Căng mắt nhìn cũng chẳng thể thấy được râu của đám muỗi đực. Mà đám muỗi cái này, nếu không được nhốt chung với muỗi đực, thì chăc chắn sẽ không thể sinh sản.

Chị Hoàn giải thích thêm khi tôi thắc mắc nhúm bông trắng đặt trong lồng. Muõi đực chỉ hút nước đường, chứ không hút máu. Chỉ có muỗi cái đốt máu. Nếu ở ngoài thiên nhiên thì muỗi đực hút nhị hoa, phấn hoa. Còn ở trong phòng thí nghiệm, chúng lại hút nước đường. “Những con muỗi cái này ăn uống rất tham lam. Chúng hút máu tới mức bụng căng tròn đỏ rực, ở phần đít còn rơi cả máu ra vậy mà vẫn hút”. Ngày nào cũng theo dõi sinh hoạt của lũ muỗi này nên chị Hòan biết rõ cá tính của chúng như quen thuộc thói quen của những đứa con của mình.

Chị Hoàn kể, có những giai đoạn, khi mới đưa về nuôi lũ muỗi không quen với việc hút máu từ chuột bạch nên cả nhóm lại phải đưa chính tay của mình vào cho chúng nó hút máu. Vì nếu không làm như thế, chắc chắn lũ muỗi sẽ chết. Có những thời kỳ muỗi không đốt chuột, nên đành phải hy sinh tay vào cho chúng nó hút máu. Một thời gian sau lũ muỗi thuần rồi mới chịu đốt chuột.

“Vất vả nhất là những đợt đi bắt muỗi trong rừng. Nằm mùng đến nửa đêm dậy để bắt muỗi. Có những lúc phải nằm rừng vài ngày liền mới bắt được đám muỗi ưng ý”.

Tổ nuôi muỗi của chị Hòan cũng “xuất khẩu” nhiều lứa mỗi. Hiện nay, ngoài một số ít muỗi Ades truyền bệnh sốt xuất huyết, tổ đang nuôi 3 loài muỗi là vectơ chính truyền bệnh sốt rét chính ở Việt Nam là loài Anopheles minimus, Anopheles dirus, Anopheles sundaicus”. Rất nhiều phòng nghiên cứu trong nước đặt hàng đến nhận muỗi mỗi khi có lô trưởng thành. Chị Hoàn bảo, có những đợt, nuôi mãi mà chẳng thấy nơi nào đăng ký lấy lại đành phải nuôi chúng nó duy trì thêm thời gian. Chính những con muỗi được nuôi thế này sẽ được chuyển tới các phòng thí nghiệm để thực hiện các công trình nghiên cứu vaccine. Như vaccine phòng chống sốt rét, hay sốt xuất huyết…

“Đấy, mai lại thông báo gió mùa đông bắc, lạnh thế này phải điều chỉnh nhiệt độ nếu không sẽ chết hết. Những khi lạnh quá thế này, anh Tổ trưởng tổ muỗi nhà gần sẽ phải chạy sang xem chúng nó thế nào. Cứ thay đổi không khí, độ ẩm trong phòng là muỗi sẽ không sống nổi. Lát nữa, trước khi về, chị cũng phải đi làm vệ sinh từng khay muỗi, trong phòng thí nghiệm chúng nó quen sống sạch sẽ rồi”.

Vân Khánh_Baodatviet